Ratusz w Rawiczu

Ratusz w Rawiczu od 1973 roku stanowi siedzibę Muzeum Ziemi Rawickiej. Historia zabytkowego obiektu, obecnie jednego z najstarszych budynków w mieście, sięga połowy osiemnastego stulecia. W 1753 roku z inicjatywy ówczesnej właścicielki Rawicza, Katarzyny z Sapiehów Sapieżyny, przedstawiciele mieszczan na czele z burmistrzem oraz starszymi cechów zawarli pisemną umowę z architektem Leopoldem Ostritzem z Trzebnicy, który zobowiązał się „postawić z gruntu nowy ratusz i doprowadzić budowę aż pod dach”. Większość prac budowlanych wykonali pod jego nadzorem sami rawiczanie, ponieważ w mieście rozwijającym się jako prężny ośrodek rzemiosła, nie brakowało wykwalifikowanych czeladników. Postawienie w stanie surowym gmachu murowanego z cegły, kamieni i gliny trwało kilkanaście miesięcy. Do budowy sufitów sprowadzano drewno z okolic Żmigrodu i Wąsosza. Obecnie, wchodząc do ratusza, w holach na parterze i piętrze nadal można zobaczyć oryginalną konstrukcję stropów z potężnych dębowych bali. Mansardowy dach budowli zwieńczyła czworoboczna wieża zegarowa. We wrześniu 1754 roku na jej szczycie został zamontowany wiatrowskaz z herbem miasta, a poniżej, zgodnie z tradycją, pozłacana kula. Zawartość ratuszowej „kapsuły czasu” odkryto podczas remontu w latach sześćdziesiątych dwudziestego wieku. Był w niej zbiór monet z czasów saskich oraz łaciński, wierszowany rękopis na arkuszu papieru czerpanego, opisujący dzieje miasta i budowy ratusza. Druga metalowa kaseta odnaleziona w kuli zawierała monety, dokumenty i egzemplarze lokalnej prasy z 1885 roku. Obecnie są to cenne muzealia, prezentowane na ekspozycji stałej w sali „za kratą”, czyli dawnej wartowni strażników miejskich.
Uroczyste poświęcenie i oddanie do użytku barokowego ratusza odbyło się 25 listopada 1756 roku, w dniu świętej Katarzyny Aleksandryjskiej, patronki dziedziczki miasta i fundatorki obiektu. Od początku ratusz był siedzibą miejskich „trzech porządków”. W „małej i wielkiej sali radzieckiej” na piętrze obradowali rajcy z burmistrzem, wójt, ławnicy, starszyzna cechowa. Parter miał charakter mniej reprezentacyjny. Znaczną powierzchnię zajmowała otwierana na przestrzał sień z wagą miejską, składnicą towarów i straganami. Prowadziły do niej dwie bramy, od strony zachodniej oraz wschodniej. Do współczesności zostało zachowane tylko główne wejście z zachodu, ozdobione arkadowym portalem z płaskorzeźbionym kartuszem herbowym Katarzyny Sapieżyny. Pozostałością bramy w fasadzie wschodniej jest szeroka wnęka okienna, nad którą widnieje rokokowy kartusz z herbem Rawicza i datą 1754. Ciekawostką jest fakt, że pierwotnie budynek posiadał w sumie sześć wejść ze wszystkich stron. Mieściły się w nim między innymi: wartownia stróżów nocnych, areszt, komora celna, pomieszczenie z sikawką strażacką. W 1783 roku na ratuszowej wieży został zamontowany pierwszy na terenie Wielkopolski piorunochron.
Przez cały okres zaboru pruskiego, następnie w dwudziestoleciu międzywojennym i latach okupacji ratusz pełnił funkcję siedziby najważniejszych lokalnych instytucji – magistratu, urzędu podatkowego, kasy miejskiej, biura meldunkowego, posterunku policji z aresztem. W sali posiedzeń rady miejskiej odbył się w 1865 roku pierwszy publiczny egzamin maturalny. W tym samym budynku goszczono dwóch prezydentów Polski – w 1928 oraz 2017 roku, parlamentarzystów, znanych polskich i zagranicznych artystów. 
Zwiedzanie rozpoczynamy przy Punkcie Informacji Turystycznej i Kulturalnej w holu ratusza. To dawna ratuszowa sień, gdzie kiedyś tętniło handlowe życie miasta. Ta część budynku pełniła funkcję sukiennic. Historię zabytkowej siedziby muzeum, a także układu urbanistycznego z rynkiem jako centralnym placem miasta ilustrują eksponaty zgromadzone we wstępnej części ekspozycji, zlokalizowanej w jednym z pomieszczeń dawnej wartowni. Na parterze ratusza mieścił się posterunek strażników miejskich, następnie pruskiej i polskiej policji z aresztem.
DAWNA WARTOWNIA
Polifon – wielkogabarytowa pozytywka płytowa, „szafa grająca”, mechaniczne urządzenie do odtwarzania muzyki. Dźwięk z obracających się płyt, wykonanych z ocynowanej blachy stalowej, wydobywa skomplikowany mechanizm sprężynowy i grzebieniowy, uruchamiany ręcznie przy pomocy korby. Producentem „automatu  muzycznego” prezentowanego na ekspozycji była znana niemiecka fabryka „Polyphon Musikwerke” z Lipska, założona przez Gustava Adolfa Brachhausena i Ernsta Paula Riessnera. Było to pierwsze na świecie przedsiębiorstwo wykonujące tego typu urządzenia. Konstruktorzy z Lipska wynaleźli i zbudowali pierwszy polifon około 1870 roku. Dekadę później rozpoczęto masową produkcję i eksport. Na przełomie XIX i XX wieku melodie z polifonu można było usłyszeć w zajazdach, restauracjach, na dworcach kolejowych, w salonach bogatych mieszczan.
Do prezentowanego eksponatu przynależy zestaw 33 płyt z blachy stalowej opisanych tytułem utworu, numerem seryjnym i nazwiskiem kompozytora.
Eksponaty archeologiczne – zbiór zabytków pochodzących z badań archeologicznych, prowadzonych na rawickim rynku w latach 2019-2020, w ramach rewitalizacji starówki. Odnalezione wówczas obiekty dokumentują historyczną funkcję rynku jako placu targowego. Datowanie najstarszej odkrytej warstwy kulturowej wiąże się z siedemnastym stuleciem, więc okresem lokacji Rawicza „na surowym korzeniu”. Pierwszy przywilej organizowania targów i jarmarków wystawił założyciel miasta Adam Olbracht Przyjemski w 1639 roku. Na ekspozycji prezentowane są: fragmenty siedemnastowiecznych naczyń kuchennych, dzbanów, kafli piecowych, malowanej ceramiki, kule do muszkietu, kluczyk do zegarka (XVIII wiek), ponadto monety, a wśród nich szeląg koronny Augusta III Sasa i „boratynki” - miedziane szelągi bite w mennicach Jana Kazimierza Wazy w latach 1659-1668; ich zwyczajowa nazwa była związana z nazwiskiem ówczesnego zarządcy mennicy królewskiej, dyplomaty i mincerza Tytusa Liwiusza Boratiniego. Większość artefaktów odnaleziono na północnej i północno-wschodniej stronie rynku.
„Skarb rawicki” - zbiór polskich monet (liczący w całości 5287 sztuk) z okresu panowania Jana Kazimierza Wazy, bitych w mennicach królewskich w Brześciu i Ujazdowie w latach 1648-1666. Monety, wśród których dominują szelągi litewskie (numizmaty oznakowane Pogonią) i koronne (oznakowane Orłem), zostały odnalezione w latach 70. XX wieku, w trakcie prac ziemnych prowadzonych w obrębie rawickiej starówki. „Skarb” przeleżał w glinianym naczyniu, przykryty warstwą ulicznego bruku ponad 300 lat.
Plan miasta Rawicza (niemiecki Plan der Stadt Rawitsch) – wielkoformatowa naścienna reprodukcja archiwalnego planu Rawicza z 1911 roku. Ilustruje szachownicowy układ urbanistyczny miasta w obrębie obecnych plant, czyli dawnych wałów miejskich oraz szczegółową lokalizację wielu historycznych obiektów, ponadto dokumentuje dawne nazewnictwo ulic i placów. Dodatkowo na planie została zaznaczona (poprzez umieszczenie reprodukcji archiwalnych widokówek z początku XX wieku) lokalizacja rawickich zabytków, zarówno istniejących, jak i tych, które nie zachowały się do współczesności – patrząc od północy: panorama miasta z wiatrakami wzdłuż drogi do Sarnowy, gmach Seminarium Nauczycielskiego (obecnie Liceum Ogólnokształcące), budynek przedwojennego Gimnazjum Państwowego (obecnie Szkoła Podstawowa numer 3), synagoga (zniszczona w 1941 roku), katolicki kościół farny pod wezwaniem Chrystusa Króla i Zwiastowania Najświętszej Marii Panny, gmach Urzędu Miejskiego (przedwojenne starostwo), panoramiczny widok kamienic wzdłuż prowadzącej w kierunku dworca ulicy Piłsudskiego (dawna ulica Kolejowa), barokowy ratusz, kościół poklasztorny franciszkanów reformatów (spalony w 1945 roku), katolicki kościół pod wezwaniem świętego Andrzeja Boboli (do 1945 roku zbór protestancki Świętej Trójcy), gmach Domu Kultury, czyli dawnego Domu Strzeleckiego Bractwa Kurkowego, widok południowo-wschodniego narożnika plant z Fisigórką.
Układ urbanistyczny Rawicza ilustruje również makieta miasta, prototyp współczesnego modelu zlokalizowanego przy północno-wschodnim narożniku ratusza.
Cykl obrazów olejnych z widokami Rawicza namalowanych w 1942 roku, autor Hans Bauer (1883-1967, niemiecki malarz impresjonista, związany z kręgiem artystów weimarskich):
„Widok rynku w Rawiczu” (południowo-wschodni narożnik rynku z górującą nad tą częścią śródmieścia wieżą zboru protestanckiego Świętej Trójcy, czyli obecnego kościoła parafialnego pod wezwaniem świętego Andrzeja Boboli, wybudowanego w stylu klasycystycznym, według projektu C. G. Langhansa i zrekonstruowanego po pożarze w 1915 roku),
„Widok północnej pierzei rynku w Rawiczu” (na pierwszym planie lipy rosnące w tym miejscu od połowy XVIII do lat dziewięćdziesiątych XX wieku, na drugim planie klasycystyczna kamienica mieszcząca w dwudziestoleciu międzywojennym największy „skład towarów bławatnych”, po wojnie popularną restaurację „Staromiejską”),
„Rawicz, ulica Klasztorna” (widok zabudowań wzdłuż ulicy Klasztornej od strony placu Wolności w kierunku rynku i ratusza, fragment fasady i wieża ratuszowa z zegarem zamykają oś widokową ulicy),
„Rawicz. Rynek w dzień targowy” (widok ratusza, lip posadzonych w okresie budowy obiektu w połowie XVIII wieku, kramów targowych na centralnym placu miejskim pełniącym funkcje reprezentacyjne i handlowe),
„Panorama Rawicza” (panoramiczny widok miasta z kierunku południowo-zachodniego, na pierwszym planie należące do przedmieść gospodarstwa rolne i budynek mieszczący w dwudziestoleciu międzywojennym siedzibę Komisariatu Straży Granicznej, w tle wieże: neogotyckiego kościoła farnego pod wezwaniem Chrystusa Króla i Zwiastowania Najświętszej Marii Panny, ratusza, klasycystycznego zboru protestanckiego Świętej Trójcy i barokowego kościoła poklasztornego franciszkanów reformatów).